جمعه 2 اسفند 1398   04:55:26
عملیات بیت المقدس و آزادسازی خرمشهر

نقش مهندسی در عملیات بیت المقدس

مقدمه:

مهندسی در شکل گیری زیر ساخت های کالبدی ساختمان ها ، تاسیسات و زیر ساختهای کشور دارای حوزه تاثیر گذار، گسترده و بلند مدت می باشد که در شرایط وقوع حوادث و تهدیدات مختلف علاوه بر ایجاد خسارات مادی به آنها، سبب تلفات جانی نیز می گردد .

تحمیل جنگ 8 ساله بر کشور علاوه بر ویرانی های خسارت بار، سبب گردید تا مهندسان متعهد کشور ، علاوه بر مهار این خسارت وارده، به مدد بخش دفاع نیز آمده و نیازهای پشتیبانی مهندسی رزمی جنگ را نیز تامین نموده و سبب خلق حماسه های بی نظیر و جاودانه ای در مهندسی گردند .

جنگ مهندسی با موانع طبیعی  مانند کوه ، رودخانه ، زمین سست ، باتلاق ، دریاچه ، نیزار و ... از جمله موانع طبیعی بودند که رزمندگان اسلام جهت رسیدن به اهداف عالیه خود نیاز به عبور از آن داشتند و مهندسی بایستی در جنگ با طبیعت سخت و در شرایط حاد جنگ و با امکانات محدود خود ، معابر عبور رزمندگان را فراهم می ساختند و جزء اتکاء به ایمان الهی و پشتکار مهندسی رزمی علاوه بر رکورد شکنی ایجاد راه سازی در شرایط صعب العبور ، سبب ایجاد خلق صحنه های بی بدیل احداث پلهای بزرگ نظامی دنیا گردیدند .

عملیات بیت المقدس

عملیات بیت المقدس که در منطقه ای به وسعت شش هزار کیلومتر مربع در دهم اردیبهشت ماه سال 1361 برگزار گردید؛ نبردی که با رمز: «یا علی بن ابی طالب (ع)» طرح ریزی و به نام «عملیات بیت المقدس» با شرکت یگان های عمده ی ارتش جمهوری اسلامی ایران، نیروهای بسیج مردمی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، جهاد سازندگی و همچنین پشتیبانی نیروی های هوایی و دریایی ارتش از تاریخ دهم اردیبهشت ماه تا چهارم خرداد ماه ۱۳۶۱ به مدت ۲۶ روز در جنوب غربی اهواز درگرفت.

این عملیات که درسه مرحله و طی 26 روز انجام شد، در سوم خرداد سال 1361 به آزادسازی خرمشهر منجرگردید و یکی از درخشان ترین کارنامه های عملیاتی نیروهای مسلح ایران علیه عراق به شمار می رفت؛ افزون بر پایان دادن به اشغال نظامی بخشی از حساس ترین نقاط خوزستان، به توان و میل جنگی نیروهای ارتش عراق ضربه ای قاطع و جبران ناپذیر فرود آورد و موجب تعجب جهانیان شد و از این زمان به بعد نتیجه جنگ را به نفع رزمندگان اسلام تغییر داد.

اقدامات مهندسی در اجرای عملیات بیت المقدس

با توجه به وسعت منطقه نبرد و نیاز به عبور از رودخانه کارون و استحکامات و موانع و مواضع پدافندى دشمن، اجراى عملیات بیت المقدس نیاز به تهیه و تدارک وسایل سنگین مهندسى داشت تا از چنین عملیات گسترده اى به نحو مطلوب پشتیبانى به عمل آید.

گردان هاى مهندسى رزمى لشکرهاى ۱۶ و ۹۲ زرهى و ۲۱ پیاده، گروه ۴۱۱ مهندسى رزمى بروجرد و گردان ۴۱۴ پل از نیروى زمینى ارتش و مهندسى رزمى ستاد پشتیبانى مناطق جنگى جنوب کشور (جهاد سازندگى) عملیات پشتیبانى از یگان هاى رزمى را برعهده داشتند و نقش ارزنده اى در پیروزى هاى به دست آمده ایفا نمودند.

برابر طرح مهندسى تهیه شده، از ماشین آلات سنگین راه سازى که حدود ۳۰۰۰ دستگاه بود، ۲۱۰ دستگاه در پشتیبانى قرارگاه هاى فتح و نصر و ۹۰ دستگاه در پشتیبانى قرارگاه قدس قرار گرفتند.

تا آن زمان وسایل موجود براى عبور از رودخانه منحصر به هفت دستگاه پل شناور از نوع پى - ام - پى و یک دستگاه پل - ام - ۴ - ت - ۶ بود. این پل ها به طور کلى در سازمان گردان مهندسى لشکرهاى ۹۲ ، ۱۶ و ۸۱ زرهى و گردان مهندسى ۴۱۴ پل شناور منظور گردیده بودند و هریک از لشکرهاى یادشده داراى یک گروهان پل شناور پى - ام - پى و گردان ۴۱۴ داراى چهار گروهان پل بود.

یکی از ناگفته های بزرگترین عملیات جنگی و آفندی ایران یعنی بیت المقدس، عبور رزمندگان جان برکف ارتش اسلام و تجهیزات، ادوات، خودروها و جنگ افزارهای عظیم از رود غرنده و پر تلاطم کارون برای پیشروی و رسیدن به خرمشهر و عقب راندن دشمن بود. در یک کلام، اگر قدرت و خلاقیت یگانهای مهندسی ارتش در نصب پل روی رودخانه کارون نبود، بی شک ماشین جنگی ایران به راحتی به خرمشهر نمی رسید.

اما این مهم، چگونه صورت گرفت؟ پاسخ را باید در پلهای پی. ام. پی جستجو کرد. پلهای شناوری که در آن مقطع حساس از جنگ، توسط مهندسان توانمند و متعهد ارتش جمهوری اسلامی در اصطلاح فنی «روانه» یا همان «نصب» شدند.

در قرارگاه کربلا تمام امور مربوط به مهندسی لشکرها اعم از مین برداری، پاک کردن معابر، هدایت تمامی وسایل سنگین مهندسی، زدن سنگرها و خاکریزها و از همه مهمتر روانه کردن پلهای پی. ام. پی و گرداندن آنها به صورت خودکفا انجام می شد و گروههای مهندسی ارتش با تکیه بر دانش بومی، احاطه کاملی بر نحوه اجرایی شدن این موارد داشتند. در عملیات بیت المقدس، پنج پل روی کارون روانه شده است.

در عملیات بیت المقدس، سپاه پاسداران در ابتدای تولد خود بود. لذا در دو، سه سال ابتدای جنگ، مهندسی جنگ در بخش روانه کردن پلهای پی. ام. پی و عبور از آنها به عهده ارتش بود. در حال حاضر نیز این پلهای شناور صرفاً در اختیار ارتش است.

شایان ذکر است نیروهای کشورمان در مناطق متعددی چون سوسنگرد، بستان، نیسان و بخصوص طی عملیاتهای بیت المقدس و فتح المبین، استفاده های اساسی از پل های پی. ام. پی کردند که نتایج قابل توجهی را نیز در پی داشت؛ نتایجی چون فتح خرمشهر و... درواقع کلید فتح خرمشهر، عبور از رودخانه کارون بود و این عبور تنها به مدد پلهای پی. ام. پی میسر شد.

استعداد پلهای ایران در عملیات بیت المقدس مجموعا1200 متر بوده است که طول قابل اعتنایی از حیث نظامی محسوب می شود. حال آنکه تا آن زمان، پلهای پی. ام. پی، آن هم در شرایطی ایده آل و با سرعت معین آب، نه آبی با سرعت کارون، به طول حد اکثر227 متر روانه شدند، اما در مناطقی نظیر کارون و دارخوین با عرض260 متر، زدن این پلها امر محالی بود که به مدد خلاقیت و مساعی شبانه روزی مهندسان و سربازان مخلص ارتش ممکن شد. به طوری که مثلادر ابتدا، پیش بینی روانه شدن چهار پل شده بود، اما به دلیل نیاز به یک پل دیگر، علی رغم تنگناها و وضع موجود، تعداد پلها به پنج پل روی کارون در عملیات بیت المقدس افزایش یافت.

همچنین تلاش یگانهای مهندسی بویژه گروه422 دغاغله در روانه کردن پلهای این عملیات، مثال زدنی است چرا که بلافاصله پس از عملیات فتح المبین و از محل این عملیات تا منطقه عملیات بیت المقدس که بیش از200 کیلومتر بود، این پلها شبانه و طی مدت30 روز به دور از چشم دشمن تا نقطه تعیین شده حمل و روانه شدند.

همچنین براى جبران کمبود پل ها، ارتش جمهورى اسلامى ایران تعداد ۳۰۰ فروند قایق هجومى و تعدادى غواص در اختیار قرارگاه کربلا قرار داد.

پس از انجام آموزش ها و تمرینات لازم، براى عبور از رودخانه کارون و استقرار پل هاى شناور، پنج محل شناسایى و انتخاب گردید که به نام شهیدان بهشتى، رجایى، فلاحى، نامجو و کلاهدوز نامگذارى شدند. از مناطق مذکور سه محل به قرارگاه فتح و دو محل به قرارگاه نصر اختصاص داده شد. برابر طرح تهیه شده براى عبور از رودخانه، محل نصب پل ها به گونه اى انتخاب شد که ضمن داشتن تأمین کافى در مقابل بمباران هاى هوایى و آتش توپخانه دشمن و تسهیل عبور یگان ها، موجب غافلگیر شدن نیروهاى عراقى گردید، زیرا محل هاى غیر متعارف و عریض تر رودخانه براى نصب پل انتخاب شد.

سنگرسازان بی سنگر عنوان نیروهای جهاد سازندگی و از جمله نام های آشنا برای رزمندگان اسلام است که در دوران دفاع مقدس و در راه اعتلای نظام و میهن اسلامی جان خود را در طبق اخلاص قراردادند.

نیروهای جهاد سازندگی مهندسی رزمی این عملیات را بر عهده داشتند و توانستند با وارد عمل کردن 300 دستگاه لودر و بولدوزر موفق به احداث 700 کیلومتر راه و 500 کیلومتر خاکریز در مناطق عملیاتی بیت المقدس شوند.

با شروع عملیات بیت المقدس و پیشروی رزمندگان اسلام ، ارتباط و تدارک و ترابری نیروهای رزمنده از طریق اتصال جاده خرمشهر و آبادان به هم، از مسایل مهمی بود که نیروهای جهاد سازندگی در منطقه دارخوین با احداث جاده ای به طول 17 کیلومتر در دوطرف رودخانه کارون این کار را انجام دادند.

وضعیت محورهای عملیاتی بیت المقدس نشان می دهد که در همه محورها رزمندگان اسلام مجبور به عبور از رودخانه و یا باتلاق بودند و بر این اساس فراهم کردن امکانات زدن پل بر روی رودخانه کارون ، کرخه نور و نیسان از مسایل درجه اول بود.

جهادگران جهاد سازندگی در این عملیات موفق به ساخت 9 پل عبور نفر پیاده و خودرو سبک از انواع بشکه ای و پل سبک و پل بسیار ابتکاری یونولیتی شدند که از این تعداد یک پل بر روی رودخانه نیسان، دو پل در کرخه نور، یک پل لوله ای در باتلاق نورد و یک پل دوبله ای برای عبور ماشین آلات سنگین بر روی رودخانه کارون شدند.

مسوولیت فعالیت های مهندسی رزمی قرارگاه فتح، از آب گرفتگی اهواز تا ایستگاه حسینیه برعهده برادران جهادسازندگی استان اصفهان بود.  

از 500 کیلومتر خاکریز احداث شده توسط جهاد سازندگی در عملیات بیت المقدس، احداث سه خاکریز از همه مهمتر بود که یکی از آنها در دومین مرحله عملیات و در امتداد جاده حسینیه به طول 20 کیلومتر در یک شب بود که اصولا موفقیت این مرحله از عملیات در گرو احداث سریع این خاکریز بود.

مسوولیت فعالیت های پشتیبانی - مهندسی جنگ جهاد قرارگاه نصر، از ایستگاه حسینیه تا خرمشهر برعهده جهادسازندگی استان فارس بود.

مورد بعدی خاکریزهای حساسی بود که در کنار باتلاق نزدیک به خرمشهر نرسیده به جاده آسفالت، زیر آتش بسیار شدید دشمن و با تقدیم شهدا و مجروحین بسیار انجام گرفت.

خاکریز مهم و حیاتی دیگر که در شب آخر عملیات و در امتداد مرز ایران و عراق احداث گردید در حوالی طلوع آفتاب و با قطع جاده آسفالته خرمشهر به بصره ، محاصره خرمشهر را تکمیل کرد و ساعتی بعد نیروهای عراقی شروع به تسلیم شدن کردند و پیروزی مهم آزادی خرمشهر رقم خورد.

ایجاد سایت موشکی برای پدافند هوایی برای استقرار موشکهای زمین به هوا در منطقه عملیاتی و در نزدیکترین نقطه به دشمن که در نتیجه زمینه انهدام ده ها هواپیمای جنگنده دشمن را فراهم کرد از دیگر اقدامات موثر جهادسازندگی در منطقه عملیاتی بیت المقدس بود.

نتیجه گیری:

یکی از ماموریت های تاکتیکی نیروی هوایی پس از کسب برتری هوایی؛ قطع خطوط مواصلاتی در یک منطقه عملیاتی است. ساختن پل ها و روانه کردن این تجهیزات  نیاز به طراحی دقیق و مهارت اجرای آن در شرایط جنگی، کاری طاقت فرسا و زمان بر برای نیروها در جبهه نبرد می باشد. همچنین احداث پروژه های مواصلاتی، اقدامی موثر در پیروزی جنگ ها است و انهدام هدف های راهبردی این چنین؛ باعث غلبه بر دشمن و ایجاد فرصت مناسب برای تثبیت مواضع فتح شده توسط نیروی زمینی خواهد بود.

در عملیات بیت المقدس هرچند با طرح ریزی اصول مهندسی  توسط ارتش بعثی عراق در خصوص ایجاد پل های شناور بر روی اروند رود، زمینه پیشروی نیروهای عراقی را در تصرف شهر خرمشهر فراهم آورد؛ اما انجام عملیات قطع خطوط مواصلاتی توسط خلبانان غیور و جان برکف نیروی هوایی با عملیات مجزا کردن نبرد یعنی بمباران پل های شناور بر روی رودخانه اروند و همچنین تجمع  نیروهای دشمن در آن سوی رودخانه زمینه شکست متجاوزان بعثی را در بر داشت.

شایان ذکر است که در جنگ های احتمالی آینده ، نبردی ناهمطراز در جبهه ای عظیم به گستردگی کل کشور بوده که در آن حدود و خاکریز مشخص و ثابتی نخواهد داشت و دامنه تهدیدات پیچیده خواهد بود. همچنین توجه به برخی برتریهای تجهیزات و فن آوریهای دشمن، مهندسی رزمی و دفاعی بایستی نسبت به ثبت دقیق وقایع واقدامات مهندسی و مستند کردن آن جهت بهره گیری از تجارب ارزشمند دوران دفاع مقدس اقدام نموده و همچنین متناسب با تهدیدات نوین و شرایط جدید ، به همراه آموزش های لازم ضمن برخورداری از تجهیزات و فنون و تدوین طرحهای لازم که آماده انجام ماموریت های واگذاری در شرایط گوناگون سرزمینی و اقلیمی باشد.

 


تهیه کنندگان:

 سروان مهندس مجتبی احمدی

 سرهنگ 2 مهندس ستاد علیرضا امجدیان

 مدیریت حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس نهاجا


منابع:

ارتش جمهوری اسلامی ایران در هشت سال دفاع مقدس – تالیف سید یعقوب حسینی و محمد جوادی پور

فرهنگ جبهه، خلاقیت ها – سید مهدی فهیمی و محسن مهر آبادی

سایت اینترنتی به آدرس:  WWW.WARHISTORY.IR

 

 
امتیاز دهی